«Մի շարք աղմկահարույց սեփականաշնորհումներ տեղի են ունեցել 90-ականներին, բայց նախագծի հեղինակներն ըստ էության փորձում են խնամքով շրջանցել այդ ժամանակահատվածը»․ Արփինե Հովհաննիսյան

26-09-2019
«Մի շարք աղմկահարույց սեփականաշնորհումներ տեղի են ունեցել 90-ականներին, բայց նախագծի հեղինակներն ըստ էության փորձում են խնամքով շրջանցել այդ ժամանակահատվածը»․ Արփինե Հովհաննիսյան

«Մեդիալաբի» հարցերին պատասխանում է արդարադատության նախկին նախարար, ԱԺ նախկին փոխնախագահ Արփինե Հովհաննիսյանը։

- Տիկի՛ն Հովհաննիսյան, հանրային քննարկման է դրվել «Ապօրինի ծագում ունեցող գույքի բռնագանձման մասին» օրենքի նախագիծը: Նախնական տեսքով նախագիծը դուք քննադատության էիք ենթարկել: Ի՞նչ կարծիք ունեք այս նախագծի մասին։

- Ինչպես հիշում եք, նախագծի նախնական տարբերակը մշակվել, միջազգային փորձաքննության էր ուղարկվել հույժ գաղտնիության պայմաններում, և նախագծի առաջին տարբերակը հենց ես հանրայնացրի: Հուլիսին մենք նույնիսկ հանդես եկանք հայտարարությամբ, որ նման նախագծերը նման ձևաչափով չեն քննարկում, ինչին միացան այլ հասարակական կազմակերպություններ: Մեր մտահոգությունները ներկայացվել են նաև միջազգային կազմակերպություններին: Թեև նախագծում կատարվել են որոշակի փոփոխություններ, այն շարունակում է մնալ խիստ խնդրահարույց:

- Կխնդրեի նշել դրույթներ, որոնք ռիսկեր են պարունակում ըստ ձեզ:

- Դիտարկումները բավական շատ են, սակայն կան որոշակի դրույթներ, որոնք առավել վտանգավոր են այն կտրվածքով, որ կա՛մ օտարածին են մեր իրավական համակարգի համար, կա՛մ, օրինակ՝ հայեցողական են և չունեն բավարար իրավական երաշխիքներ: Այսպես օրինակ՝ նախագծի հիմքում դրված է «ավելի հավանական է, քան ոչ», կամ, ինչպես նախագծի հեղինակներն են թարգմանել՝ «հավանականությունների հավասարակշռում» կոնցեպտը (balance of probabili­ti­es):

«Ավելի հավանական է, քան ոչ» ապացուցողական շեմը ենթադ­րում է, որ ապացուցման բեռը կրող կողմը դա­տարանում «հաղ­թում» է, եթե 51%-ով ապացուցում է իր պնդումը: Սա նշանակում է, որ իրավասու մարմնի, այսինքն՝ դատախազության համար ապացուցման մեծ բեռ դրված չէ: Նվազագույն ջանք, և կարող է համարվել, որ գույքը ապօրինի է: Սակայն եթե նման կոնցեպտը սովորական երևույթ է որոշ իրավական համակարգերի համար, ապա Հայաստանի պարագայում իրավիճակն այլ է: Հայաստանի Հանրապետությունում «ավելի հավանական է, քան ոչ» սկզբունքն այսօր չի գործում: Նման կարգավորումները չեն համապատասխանում մեր օրենսդրական կարգավորումներին և Վճռաբեկ դատարանի նախադեպային պրակտիկային: Ընդհանրապես հավանականությունների հավասարակշռումը բնորոշ է ընդհանուր համակարգի երկրներին, որոնք մեզանից էականորեն տարբերվող այլ իրավական մշակույթ, սահմանադրություն և օրենսդրություն ունեցող երկրներ են:

Նման երկրներում դատարաններն օժտված են շատ լայն հայեցողության շրջանակներով, ինչը բնո­րոշ չէ Հայաստանին: Նման երկրներում ցանկացած դատարանի որոշում (այդ թվում՝ ոչ բարձրագույն ատ­յա­նի) կարող է դառնալ նախադեպային, ինչը ևս բնորոշ չէ Հայաստանին: Այսինքն՝ մի կողմից դատարաններն ունեն լայն հայեցողություն, մյուս կողմից, նրանք բավականաչափ կաշկանդված են այլ դատարանների (այդ թվում՝ ոչ բարձրագույն ատյանի) կայացրած դատական ակտերով, Հայաստանի Հանրապետությունում նման «կաշկանդվածություն» չկա: Դատարանները պարտավոր են հետևել միայն ՀՀ Վճռաբեկ դատարանի նախադեպերին և ՄԻԵԴ-ի դատական ակտերին: Արդյունքում՝ երբ մենք դատարաններին մի կողմից տալիս ենք խիստ հայեցողա­կան «ավելի հավանական է, քան ոչ» ապացուցողական շեմի կիրառման հնարավորությունը, իսկ մյուս կող­մից՝ նրանց չենք կաշկանդում այլ դատարանների (այդ թվում՝ ոչ բարձրագույն ատյանի) արտահայ­տած դիրքորոշումներին հետևելու պարտականությամբ, ստեղծվում է ոչ միասնական (հայեցողական) դա­տա­կան պրակ­տիկայի ձևավորման իրական վտանգ:

Տեսականորեն կարելի է հաշվի չառնել միջազգային փորձը և Հայաստանի Հանրապետությունում ևս ներդնել («ավելի հավանական է, քան ոչ») սկզ­բուն­քը (այդ թվում՝ առանց մեղադրական դատավճռի հանցավոր ճանապարհով ստաց­ված գույ­քի բռնա­գանձման վարույթում): Բայց այդ դեպքում ծագելու են բավականին լուրջ խնդիրներ: Դա­տարանները «ավելի հավանական է, քան ոչ» սկզ­բունքը կիրառելու են հա­յե­ցո­ղաբար: Խնդիրն առավել քան սուր է հատկապես այն պայմաններում, երբ պարբերաբար շեշտվում է, որ դատական հա­մա­­կարգի նկատմամբ «վստահություն չկա», դա­տա­վորները կոռումպացված են, դա­տա­կան համա­կար­գը պետք է «մաքրել» և այլն: Արդյոք նման դատական համակարգին պե՞տք է «տալ» «ավելի հավանական է, քան ոչ» սկզբունքի կիրառման գործիքը:

Բավական մեծ հայեցողություն է սահմանված նաև ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանի համար: Այսպես, սահմանվում է, որ իրավասու մարմինը որոշում է ուսումնասիրվող ժամանակահատվածը, որը չի կարող լինել ավելի երկար, քան ուսումնասիրությունը սկսելու մասին որոշման կայացմանը նախորդող տասը տարին: Այնուհետ նախագիծը ավելացնում է, որ բացառիկ դեպքերում, այն է՝ եթե ուսումնասիրության նյութերով առկա են կամ ի հայտ են գալիս տասը տարուց ավելի վաղ ձեռք բերված ապօրինի ծագում ունեցող գույքի վերաբերյալ կասկածներ, իրավասու մարմինը կայացնում է պատճառաբանված որոշում՝ սահմանելով ուսումնասիրվող ժամանակահատված, որը ներառում է տվյալ գույքի ձեռքբերումը, եթե հիմնավորում է, որ այդ ժամանակահատվածում ձեռք բերված գույքին առնչվող ապացույցներն առկա են և հասանելի, բայց ոչ ավելի վաղ, քան 1991 սեպտեմբերի մեկը:

Այսինքն՝ բացառությամբ բացառիկ դեպքերի, ուսումնասիրությունից դուրս է մնում մի ամբողջ կարևոր ժամանակաշրջան: Օրինակ՝ գաղտնիք չէ, որ մի շարք աղմկահարույց սեփականաշնորհումներ կամ այլ չարաշահումներ տեղի են ունեցել 90-ականներին: Մինչդեռ պարզվում է, որ նախագծի հեղինակները փորձում են խնամքով շրջանցել այդ ժամանակահատվածը:

Երբեմն էլ պարզ չէ, թե արդյոք առաջարկվող կարգավորումները պայքարում են ապօրինի եկամուտների՞ դեմ, թե՞ էլ ավելի են նպաստում դրանք թաքցնելուն:

Նախագծում իմաստով օրինական եկամուտ են համարվում նաև խաղատներում կամ շահումներով խաղերում ստացված եկամուտները (շահումները): Նշված կարգավորումը լայն հնարավորություններ է տալիս թաքցնելու գույքն անօրինական ձեռք բերելու փաստը:

Մասնավորապես, անձը կարող է իր օրինական եկամուտ համարվող աշխատավարձը խաղատան ղեկավարության հետ նախապես համաձայնեցված եղանակով բազմապատկել, այնուհետև ձեռք բերել գույք, վաճառել այդ գույքը ավելի բարձր գնով և վաճառքից ստացված գումարները նախապես համաձայնեցված չափերով բաժանել միմյանց միջև: Մանավանդ որ, ինչպես միջազգային փորձն է ցույց տալիս, նշված մոդելը բավական տարածում ունի, օրինակ՝ Ֆիլիպիններում, Մակաոյում, որտեղ խաղատնային բիզնեսը և դրա միջոցով անօրինական եկամուտների «մաքրումը» բավականին տարածված երևույթ է:

- Ընդհանրապես ապօրինի գույքի բռնագանձման մեխանիզմը որքանո՞վ կարող է գործել Հայաստանում: Հստակ հնարավո՞ր է տարանջատել, ապացուցել` ո՞րն է ապօրինի գույք, որը` ոչ: Առանց դատարանի վճռի այդ գույքերի վերադարձի մասին ո՞րն է ձեր կարծիքը:

- Բազմիցս ընդգծել եմ ու չեմ խորշի ևս մեկ անգամ ընդգծել, որ լիովին կողմ եմ, որ ապօրինի ծագում ունեցող ակտիվները պարտադիր կերպով վերադարձվեն: Դրա գործիքակազմերից է նաև առանց մեղադրական դատավճռի գույքի բռնագանձումը, ու բավարար երաշխիքների պարագայում այս ինստիտուտը ևս կարող է լինել լավ գործիք: Սակայն ներկայացված նախագիծը չի պարունակում երաշխիքներ, հաշվի չի առնվում մեր իրավական համակարգի առանձնահատկությունները: Եթե նույնիսկ մտադրություններն ամենաբարին են, ամեն պարագայում նշված ինստիտուտը ներդնելիս առաջնային պետք է նայել ոչ թե դուրս, այլ դեպի ներս՝ սեփական երկրիդ կարգավորումները: Այս ինստիտուտի ներդրումը յուրաքանչյուր երկրում ընթացել է այնքան առանձնահատկություններով, որ դրանց անտեսումը կարող է լինել կործանարար: Չի կարելի Իտալիայում մաֆիայի դեմ պայքարի կամ անգլիական փողերի լվացման դեմ գործիքակազմը նույնացնել հայկական իրականությունում կիրառվող գործիքակազմի հետ:

Բացի դրանից, նախագծի վերաբերյալ հրապարակումներն այնպիսի տպավորություն են ստեղծում, որ միանգամից ապօրինի ակտիվները հետ են բերելու հանրությանը «հայտնի թալանչիներից»: Մինչդեռ նախագծի գործիքակազմը, գումարի սահմանաչափը և այլ գործոններ կարող են պարարտ հող ստեղծել ոչ թե թալանչիներից ակտիվները վերադարձնելու համար, այլ ուղղակի այն քաղաքացիներից գույք վերցնելու համար, որոնք ինչ-որ ժամանակ որևէ կերպ փոխկապակցված են եղել կասկածելի եկամուտներով անձանց հետ:

- Միջազգային պրակտիկան ի՞նչ է հուշում` նման գործընթացները հաջողություն ունենո՞ւմ են:

- Նման գործընթացները երկարատև, մեծ ջանքեր պահանջող գործընթացներ են: Օրինակ՝ Ֆիլիպիններում մոտ երեք տասնամյակ է անհրաժեշտ եղել գողացված ակտիվները վերադարձնելու համար: Մի շատ հետաքրքիր վերլուծություն կա, որ Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության անդամ երկրներում 2010-2012 թվականների ընթացքում սառեցվել են մոտ 1,4 միլիարդ դոլարի՝ կոռուպցիայի հետ կապված ակտիվներ, սակայն վերադարձվել՝ 147 միլիոնը: Սա վկայություն է, որ նման գործընթացը բարդ է բոլոր պետությունների համար, ու եթե չլինեն պատշաճ մեխանիզմներ և երաշխիքներ, գործընթացը դատապարտված է անհաջողության:

- Ըստ ձեզ` ինչպե՞ս պետք է լուծվեն ապօրինի գույքի վերադարձի հետ կապված հարցերը: Ի՞նչ տարբերակներ կան, որոնք այսօրվա իշխանությունները հաշվի չեն առնում:

- Ամենակարևորը, որ հաշվի չեն առնում նոր իշխանությունները, համակարգային և ինստիտուցիոնալ լուծումներն են: Չի կարելի հաջողել մի երկրում, որտեղ արդեն մեկուկես տարի չի ձևավորվում կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովը, երբ մինչև հիմա պարզ չէ, թե ինչպիսին է կոռուպցիայի դեմ ինստիտուցիոնալ պայքարի վերաբերյալ Կառավարության տեսլականը: Կիսատ-պռատ լուծումներով, ըստ իրավիճակի ընդունվող օրենքներով հնարավոր չէ հաջողել: Հիմա ակնհայտ է դարձել, որ միլիոնի և միլիարդի տարբերակման խնդիր կա, և, բացի դրանից, թեև հրապարակային հայտարարություններ անելը հեշտ է, սակայն ապացուցելն է բարդ: Ուստի վարչապետին այլ բան չի մնում, քան միայն պատերին ծեփելն ու ասֆալտին փռելը: Սակայն թույլ իրավական գործիքակազմը և ոչ թափանցիկությունը, ցավոք, կարող են ապագայում ՄԻԵԴ-ում Հայաստանը «ասֆալտին փռելու» առիթ դառնալ: Իրականում ես չէի ցանկանա, որ պետությունից գումարներ գողացած պաշտոնյան հաղթեր ՄԻԵԴ-ում այն պատճառով, որ Փաշինյանի վարչակազմը այդ գումարները վերադարձրել էր ապիկար եղանակով:

- Ինչպե՞ս եք գնահատում այն, որ այս օրենսդրական նախաձեռնության թիրախում հիմնականում նախկին պաշտոնյաներն են:

- Նոր Կառավարության իշխանության գալու կարևոր գրավականներից և երաշխավորներից մեկը եղել է «նախկին թալանչի» ռեժիմի թալանածը վերադարձնելու պարադիգմը, ու, բնականաբար, շատ տրամաբանական է, որ նման նախագծի առաջնային թիրախ հենց նախկին պաշտոնյաներն են: Նիկոլ Փաշինյանը և իր վարչակազմն այնքան են խոսել նախորդ ռեժիմի անասելի հարստությունների մասին, որ հիմա նվազագույնը պետք է հանրությանը ցույց տան, որ բոլոր հնարավոր ու անհնար միջոցներով լծված են իրենց խոստումների իրագործմանը: Եթե արդյունք չկա, գոնե շատ խոսելով մի բանի հասնեն:

Ռոզա Հովհաննիսյան

MediaLab.am